HAN Opleidingskunde

HAN Opleidingskunde

Dit jaar besloten om minder te stressen. Om dit goede voornemen niet meteen al op 1 september te laten verzanden is er wat werk meegegaan op vakantie. Bij 42° graden in de zon lig ik met in mijn ene hand allerlei artikelen en boeken over competenties, competentiemanagement, competentiegericht leren en competentiegericht opleiden en in mijn andere hand de literaire thriller van Ester Verhoef: ‘Rendez-vous'.

In deze literaire thriller vond ik een anekdote die ik jullie met het oog op competentiegericht niet wil onthouden:

“Er wordt van de bewoners van Corsica gezegd dat als ze een pad willen maken ze een ezel voorop laten lopen. De boer kuiert achter zijn lastdier aan, met de handen in zijn broekzakken. De route die de ezel kiest, wordt het pad. Nee, sterker nog: is het pad geworden. Het is een weinig complimenteus verhaal, dat de vermeende luiheid en passiviteit van de Corsicanen verbeeldt.”[1]

Met deze anekdote wil ik je graag meenemen door de reis die je aflegt met competentiegericht leren voordat je kan bepalen of het een meerwaarde heeft. De reis die het pad zal bepalen.

Corsica – De competenties

Om te weten wat de meerwaarde is van competentiegericht leren moeten we eerst op één lijn zitten. We moeten hetzelfde voor ogen hebben. Waar begeven we ons? Welk land is onze basis?

Wat zijn competenties?

Het denken in competenties vindt zijn oorsprong in het bedrijfsleven.[2]

In opleidingsland is er de afgelopen twintig jaar een duidelijke ontwikkeling waarneembaar. Deze ontwikkeling laat een duidelijke overgang zien van leerstof- naar competentiegericht.[3]

Maar wat verstaat men nou onder competenties? In de literatuur vinden we hier vele verschillende definities.[4] In de literatuur vind je terug dat er in de praktijk nog geen volledig, juist begrip is uitgekristalliseerd. Met zelfs de kanttekening of dit ooit zal gebeuren.[5]

Om toch te werken met één definitie, laten we zeggen totdat de ultieme zich voordoet (of niet), heb ik gekozen uit te gaan van deze definitie:

Een competentie is het vermogen van een individu om in relevante (beroeps)situaties op adequate wijze product- en procesgericht te handelen.

Hierbij ligt de nadruk op handelen, wat duidt op het integrale karakter van een competentie. Het gaat niet om kennis, vaardigheden of houding sec maar om de verbinding daartussen die zich manifesteert in het handelen.[6]

Wellicht een minder bruikbare maar wel een erg mooie definitie die ik jullie niet wil onthouden:

Het is een reis die gaat van de ontdekking van een verborgen schat, een vermogen waarover het individu beschikt, naar het verkrijgen van kennis en vaardigheden, waarmee men in de maatschappij aan de slag kan. De reiziger die het traject heeft afgelegd heeft het recht te beweren: ik ben competent.[7]

Het is een mooie beeldspraak alleen de essentiële begrippen die ook later zullen terug komen vinden we helaas niet in deze definitie.

De boer – De invoering

Hoe komen we nou tot de verandering die er gaande is binnen opleidingsland. Wie werken aan de invoering en hoe komt deze tot stand. Hoe wil de boer te werk gaan, wat is zijn plan?

Zoals ik hierboven al schreef vind het competentiegericht opleiden zijn oorsprong in het bedrijfsleven. Achter deze nieuwe ideeën binnen opleidingsland zit een visie op leren die het constructivisme wordt genoemd. Deze visie stelt centraal dat het competentiegericht onderwijs zich moet richten op het handelen in de beroepspraktijk en niet op de geïsoleerde kennis en vaardigheden.

De basis veronderstelling van het sociaal constructivisme is dat mensen hun eigen sociale werkelijkheid construeren door te verkeren met medemensen.

Constructivistisch leren begint bij het leren kennen van de lerende en het ontwerpen van een omgeving waarin het leren van die persoon een zo groot mogelijke succeskans heeft.

Een misverstand over competentiegericht leren is dat het stuurloos zou zijn.

Het gaat om de juiste balans vinden tussen structuur bieden en vrijheid voor de lerende. Competentiegericht leren is alleen mogelijk wanneer de ontwikkeling van een beroeps- en arbeidsidentiteit enerzijds het verbindende kader moet zijn voor de kennis, vaardigheden en attitudes die in het opleidingstraject aan de orde zijn, en anderzijds het richtinggevende principe voor de vormgeving van leer en opleidingsprocessen.[8]

Wat zijn nu de belangrijke inzichten voor het invoeren van competentiegericht leren? Waar moet de opleiding aan voldoen?

Een aantal belangrijke leer- en ontwikkelopvattingen zijn:

* Leren is geen passief, receptief proces maar een actief proces waarin de lerende zelf kennis, inzicht en kunde ontwikkelt.

* Het ontwikkelen is een integratief proces. De lerende moet zijn gereedschap (kennis, vaardigheden, houdingen en attitudes) geïntegreerd inzetten.

* Het is een gesitueerd proces: het is gebonden aan de ervaringen in een specifieke context. Het is sterk verbonden met de beroepspraktijk.

* Leren is behalve een individueel, vooral ook een sociaal en interactief proces. Er is een krachtige, stimulerende leeromgeving nodig.

* Competenties zijn nooit af. Het is een persoonlijk groei- en ontwikkelingsproces, steeds een stapje verder komen.

* Zelfsturing. Dit komt het beste tot stand door een stapsgewijze en coachende begeleiding. [9]

Belangrijk voor de daadwerkelijke invoering is dat er een ontwikkeling in denken heeft plaatsgevonden. Men moet bereid zijn de stap te maken en weten wat de gevolgen zullen zijn een deze aanvaarden.

Het pad – Het ontwerpen

Je weet nu wat de basis is van het pad dat je wilt gaan maken maar hoe ga je nu daadwerkelijk aan de slag. Hoe bouw je het pad?

Nadat er een dus een ontwikkeling in de visie over opleiden en leren heeft plaatsgevonden kan men bezig gaan met het daadwerkelijk ontwerpen van de ‘nieuwe stijl'.

Er zijn de in de literatuur een behoorlijk aantal stappenplannen terug te vinden.[10]

Ik heb gekozen om even kort stil te staan bij het voorbeeld stappenplan van A. Grotendorst (2003).

Zij heeft een tien stappenplan gemaakt met de belangrijkste activiteiten in het competentiegerichte ontwerpen:

HAN Opleidingskunde Ontwerpen van leerarrangementen 3 Essay

1. Context beroepspraktijk

2. Kerntaken en kernopgaven, Competenties

3. Evaluatie criteria

4. Leeromgevingen en leeractiviteiten

5. Begeleiding en coaching

6. Ondersteunend materiaal

7. Planning uitvoering

8. Selectie lerenden

9. Uitvoering programma

10. Evaluatie proces en resultaat.

HAN Opleidingskunde Ontwerpen van leerarrangementen 3 Essay

Kirsten Brandt Pagina 2 van 5

Hoewel de stappen hier chronologisch staan weergegeven is er sprake van een iteratief proces. Daarbij zegt Grotendorst (2003) dat het gaat om het samen naar een oplossing toewerken en een competentie gericht ontwerp ontstaat natuurlijk niet aan de tekentafel maar in een dynamische beroepspraktijk.

Deze competentiegerichte benadering van een opleiding ontwerpen is nodig om een competentiegerichte opleiding te ontwerpen en om competentiegericht te kunnen leren.

Hieronder vind je veel gebruikte richtinggevende principes voor de vormgeving van een competentiegerichte opleiding.

Authenciteit, dit verwijst naar het uitgangspunt dat het competentiegericht leren context gebonden, actief en een constructief proces is. Het gaat om het gericht faciliteren van de processen.

Het principe integratie is afgeleid uit het integrale karakter van een competentie (zie ook de eerder gekozen definitie van een competentie) en dat competentiegericht leren vraagt om een integratief leerproces.

Een volgend belangrijk principe voor de vormgeving is sociaal leren, dit grijpt terug op belangrijke leer- en ontwikkelpunten die ten grondslag liggen aan de visie op competentiegericht leren. Hetzelfde geldt voor de principes ontwikkelingsgericht, zelfsturing en samen werken.

Congruentie is een principe waarmee bedoeld wordt dat het van belang is dat de verschillende aspecten van de opleiding (bijv. de manier van leren, de begeleiding en het beoordelen) in overeenstemming zijn met elkaar en met de vereisten in de beroepspraktijk.

Met het principe creativiteit wordt bedoelt te kijken of het ontwerp het beste alternatief is. Daarnaast moet het realistisch zijn en als laatste consistent. Waarbij je met consistentie kan kijken naar, de systematische aanpak van het ontwerpen die de logische samenhang tussen alle onderdelen binnen het leertraject bevordert (interne consistentie) en de relationele en communicatieve aanpak die gedeelde opvattingen over het leertraject bevordert (externe consistentie).[11]

Is alles in de voorbereiding en het ontwerp aanbod gekomen. Dan is het tijd voor de uitvoering.

De ezel – De uitvoering

Ook bij de uitvoering van competentiegericht opleiden kan je het niet zomaar uit handen geven. Het is aan een aantal mensen die er mee te maken hebben om ervoor te zorgen dat het competentiegericht leren nu ook echt in de praktijk uitgevoed gaat worden en dat dit dan ook een meerwaarde gaat opleveren.

Belangrijke actoren zijn de lerenden zelf. Zij moeten verantwoordelijkheid nemen in de uitvoering, zelfsturend zijn en kunnen reflecteren. Bij het reflecteren moeten de lerende leervragen kunnen formuleren en zo zichzelf door het onderwijs sturen. De afspraken die de lerende maakt moeten worden nageleefd.

Bij de afspraken die met een opleider of begeleider gemaakt worden zijn instrumenten als een POP en een portfolio een goede houvast.

Voor de opleider of begeleider gelden andere rollen die ingenomen moeten worden dan in het ‘oude' leren. De belangrijkste rollen die nu van een opleider of begeleider gevraagd worden zijn: ontwikkelaar (proeven, leeractiviteiten, enz), begeleider/coach, beoordelaar )zowel van het proces als van de resultaten) en expert. [12]

Bij het beoordelen binnen competentiegericht leren snijd ik een geheel nieuw dilemma waar de laatste tijd veel naar gekeken, over gediscussieerd en geschreven wordt.[13] Ik wil daarom in dit essay dit niet bespreken maar slechts aangeven dat er binnen dit onderdeel nog een hoop is ruimte is voor verschillende interpretaties.

Conclusie

Om de meerwaarde van competentiegericht leren te beoordelen is het allereerst nodig één duidelijke, heldere begripsverklaring te hebben voor het begrip competentie. Die kan je kiezen uit de vele opties zolang je maar met alle betrokkenen op één lijn zit. (Op welke plek ben je? Corsica)

Daarna is het voorwaarde dezelfde uitgangspunten te hanteren voor de invoering. Waar wil je naar toe? Met wie? En wat is de visie? (Wie wil wat krijgen? De boer)

Is dit bovenstaande allemaal helder dan is het ontwerpen de volgende stap. Ook hierbij moet het voldoen aan de voorwaarden en samen tot stand komen. (Wat willen we dat er gaat komen? Een pad)

Heb je alles wederom allemaal helder op het netvlies dan kan worden begonnen met de uitvoering. Bij de uitvoering laat je niet alle touwtjes vieren maar houdt je gezamenlijk controle. (Wie gaat het maken? De ezel)

Als de begripsverklaring, de invoering, het ontwerp en de uitvoering goed zijn uitgevoerd dan pas kan worden bepaald dat er sprake is van een competentiegericht opleiding. Wanneer er sprake is van een volledig competentiegericht opleiding pas dan kan er onderzocht en ervaren worden of er dan ook sprake is van een meerwaarde. De vraag de wel continu in mijn hoofd blijft spelen is of een volledig competentiegerichte opleiding kan bestaan. Is dit geen ideologie die praktisch onhaalbaar is? Op dit moment is een volledig competentiegerichte opleiding er bij mijn weten niet. Dit kan ook eigenlijk niet want we zijn nog steeds zoekende naar het land, de definitie van een competentie, waarop we moeten gaan bouwen.

Ik kan me voorstellen dat de meerwaarde zou kunnen zitten in zaken zoals;

Het dwingt de begeleiders en opleiders kritisch te kijken naar de opleiding en zichzelf de vraag te blijven stellen: Wat past het beste bij deze leerling?

Daarnaast zorgt competentiegericht leren voor een sneller beroepsgericht handelen door lerenden en zijn ze beter zijn toegerust op het werkveld.

De doorstroom mogelijkheden worden breder doordat je niet voor een beroep bent opgeleid maar een aantal competenties beheerst.

Je zou je makkelijker kunnen ontwikkelen naar een andere functie toe door te kijken naar je huidige competenties en je nog te ontwikkelen competenties.

Het is slechts een veronderstelling dat dit allemaal de meerwaarde zou kunnen zijn van een competentiegerichte opleiding. Ik hoop dat men zich (competentiegericht) blijft ontwikkelen op dit gebied zodat er ooit echt onderzocht en ervaren kan worden wat de meerwaarde is van competentiegericht leren.

Op dit moment kunnen we echter niet alleen op de ezel bouwen. De last is dan veel te zwaar.

HAN Opleidingskunde Ontwerpen van leerarrangementen 3 Essay

Kirsten Brandt Pagina 2 van 5

Literaire referenties

Awouters, V. & Schuer, J. (2005). Digitale didactiek. De elektronische leeromgeving als krachtig hulpmiddel bij competentieleren. Antwerpen: De Boeck.

Bergenhenegouwen, G.J., Mooijman, E.A.M. & Tillema, H.H. (2002). Strategisch opleiden en leren in organisaties. Groningen/Houten: Wolters-Noordhoff.

Dam, N.H.M. van & Marcus, J.A. (2005). Een praktijkgerichte benadering van Organisatie en Management. 5de druk. Groningen: Wolters Noordhoff.

Dekkers, Drs. M.A.F. (z.j.). Competentiegericht leren volgens OAB Dekkers. Geraadpleegd op 5 augustus 2008, op www.oabdekkers.nl/competentiegericht-leren/

Dongen, T. van (2007). Competentiemanagement. En dan? Een mensgerichte visie op competentiemanagement. Zaltbommel: Thema, bedrijfswetenschappelijke en educatieve uitgeverij.

Grotendorst, A. (2003). Hoe ontwerp je een nieuwe vakopleiding? Een competentiegerichte benadering. Leren in Ontwikkeling, 12 : 12, 30-33.

Guiver-Freeman, M. (2006). Praktisch competentiemanagement. Den Haag: Academic Service.

HAN Productgroep ontwerpen en ontwikkelen (2008). Handleiding Onderwijseenheid Ontwerpen van leerarrangementen Niveau 3. Nijmegen: Hogeschool van Arnhem en Nijmegen.

Hermanussen, J. & Klarus, R. (2007). Handelen van opleiders in competentiegericht leren en opleiden. 's-Hertogenbosch: CINOP.

Hoobroeckx, F. & Haak, E. (2002). Onderwijskundig ontwerpen. Het ontwerp als basis voor leermiddelenontwikkeling. Houten/Diegem: Bohn Stafleu Van Loghum.

Kessels, J.W.M. Prof. dr. & Smit, C.A. Drs. (2002). Opleidingskunde. Een bedrijfsgerichte benadering van leerprocessen. Alphen aan de Rijn: Kluwer.

Kluytmans, Dr. F. (2005). Leerboek personeelsmanagement. Groningen: Wolters-Noordhoff bv.

Korthagen, F. & Vasalos, A. (2007). Multi-level learning: naar een verbreding en verdieping van de competentiegerichte benadering. Opleiding & Ontwikkeling, 4.

Ministerie van Binnenlandse zaken en koninkrijkrelaties. Algemene bestuursdienst. (2003). ABD Competentiemanagement. Geraadpleegd op 5 augustus 2008, op www.algemenebestuursdienst.nl/.../pdf

Sluijsmans, D. (2008). Betrokken bij beoordelen. Duurzaam beoordelen in vraaggestuurd onderwijs. Nijmegen: Hogeschool van Arnhem en Nijmegen.

Verhoef, E. (2006). Rendez-vous. Amsterdam: Anthos.

Zoest, Dr. A.J.A., van. (z.j.). Een essay over ‘Competence'. Geraadpleegd op 5 augustus 2008, op www.novis.nl/omtelezen/docs/competence.doc

[1] Verhoef, E. (2006). Rendez-vous. Amsterdam: Anthos.

[2] Grotendorst, A. (2003). Hoe ontwerp je een nieuwe vakopleiding? Een competentiegerichte benadering. Leren in Ontwikkeling, 12 : 12, 30-33. Pp. 30

[3] Grotendorst, A. (2003). Hoe ontwerp je een nieuwe vakopleiding? Een competentiegerichte benadering. Leren in Ontwikkeling, 12 : 12, 30-33. Pp. 30

[4] Zie bijvoorbeeld: Bergenhenegouwen, G.J., Mooijman, E.A.M. & Tillema, H.H. (2002), Kluytmans, Dr. F. (2005) oa.

[5] Korthagen, F. & Vasalos, A. (2007). Multi-level learning: naar een verbreding en verdieping van de competentiegerichte benadering. Opleiding & Ontwikkeling, 4.

[6] Hermanussen, J. & Klarus, R. (2007). Handelen van opleiders in competentiegericht leren en opleiden. 's-Hertogenbosch: CINOP. Pp. 10

[7] Zoest, Dr. A.J.A., van. (z.j.). Een essay over ‘Competence'. Geraadpleegd op 5 augustus 2008, op www.novis.nl/omtelezen/docs/competence.doc

[8] Hermanussen, J. & Klarus, R. (2007). Handelen van opleiders in competentiegericht leren en opleiden. 's-Hertogenbosch: CINOP. Pp 10.

[9] Zie o.a. Dekkers, Drs. M.A.F. (z.j.). en Hermanussen, J. & Klarus, R. (2007).

[10] Zie bijvoorbeeld: Grotendorst, A. (2003)., Kessels, J.W.M. Prof. dr. & Smit, C.A. Drs. (2002). en Hoobroeckx, F. & Haak, E. (2002).

[11] Meerdere bronnen o.a Hermanussen, J. & Klarus, R. (2007). Hoobroeckx, F. & Haak, E. (2002).

[12] Grotendorst, A. (2003). Hoe ontwerp je een nieuwe vakopleiding? Een competentiegerichte benadering. Leren in Ontwikkeling, 12 : 12, 30-33. Pp. 33.

[13] Sluijsmans, D. (2008). Betrokken bij beoordelen. Duurzaam beoordelen in vraaggestuurd onderwijs. Nijmegen: Hogeschool van Arnhem en Nijmegen.

Please be aware that the free essay that you were just reading was not written by us. This essay, and all of the others available to view on the website, were provided to us by students in exchange for services that we offer. This relationship helps our students to get an even better deal while also contributing to the biggest free essay resource in the UK!