Van het geheel van de VOC

Inleiding

Mijn werkstuk gaat over de VOC. Toen ik van het werkstuk hoorde wist ik meteen dat ik de VOC wou kiezen. Dat onderwerp sprak me altijd wel aan, maar ik wist er nog niet veel van. Ik zie dit dan ook als een mooie kans om me er goed in te verdiepen.

Ik wil het werkstuk echt naar mijn eigen idee maken en ook punten benadrukken die ik erg interessant vind. Zoals de slavernij en de schepen. De schepen speelde een belangrijke rol, namelijk zonder schepen zou er geen handel zijn geweest. Ik wist ook meteen dat ik naar de Batavia-werf wilde gaan. Het onderzoek naar de slavernij past goed bij mijn hoofdvraag. Om goed antwoord te kunnen geven op mijn hoofdvraag moet ik een goed beeld hebben van het geheel van de VOC.

Mijn onderzoekvraag is:

Ik begrijp niet waarom u hier zo negatief en vervelend over doet. (...) Laten we blij zijn met elkaar! Laten wij optimistisch zijn! Laten we zeggen: Nederland kan het weer! Die VOC-mentaliteit, over grenzen heen kijken, dynamiek! Toch?

Is deze uitspraak misplaatst?

Uit de filmpjes en artikelen die ik heb gelezen merk ik dat de meningen verdeeld zijn. Uit mijn onderzoek wil ik een goede conclusie trekken.

1. Wat is de VOC[1]

De VOC is een afkorting van Vereenigde Oost-Indische Compagnie. De VOC was in de 17de en 18de eeuw de grootste handelsbedrijf op de wereld. Het was ook het eerste bedrijf dat aandelen uitgaf. Het was een succesvol Nederlands handelsbedrijf, dat handelde tussen Europa en Azi. Ze hadden meer dan honderd schepen, duizenden werknemers, tientallen kantoren in Azi en 6 vestegingen in Nederland.

2. Het ontstaan van de VOC[2]

Het Oost-Indisch Huis in Amsterdam (binnenplaats)De VOC is opgericht op 30 maart 1602. Onder druk van de Staten-Generaal gingen alle kooplieden samenwerken en besloten te gaan handelen in Oost-Azi. Alle plaatselijke compagnin werden samengevoegd tot de VOC. De VOC kreeg het alleenrecht voor alle Nederlandse handel en scheepvaart in Azi, van de Staten-Generaal. Maar ze mochten nog neer, zoals; oorlog voeren, met Aziatische vorsten verdragen sluiten en forten bouwen. Dit bedrijf maakte zoveel winst dat veel mensen er in wouden investeren.

De VOC bestond uit zes kamers. De kamers werden bestuurd door n hoofdbestuur,genaamd Heren XVII. Elke kamer had een andere taak. De een zorgde bijvoorbeeld voor de bouw en uitrusting van de schepen.

De ander zorgde voor de inkoop en verkoop van goederen, wat overigens erg nauwkeurig werd gedaan. Dit zijn de zes kamers:

  • Amsterdam
  • Zeeland
  • Rotterdam
  • Delft
  • Hoorn
  • Enkhuizen

Deze werden vaak de kamers genoemd.

Bij de oprichting van de VOC werd er een erg groot bedrag van 6,5 miljoen ingelegd.

De VOC kan je wel verglijken met de N.V. (Naamloze Vennootschap) van tegenwoordig.

3. De politiek tijdens de VOC[3]

zeven-prov-klDe Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden is in 1588 ontstaan op het grondstuk waar nu Nederland ongeveer ligt.

Vanaf 1568 kwam Nederland in opstand tegen de Spaanse overheersing. De oorzaak van de opstand was de invoering van de belastingmaatregel, genoemd de Tiende Penning. Het was ebruikelijk dat een koning belasting hief via een bede of verzoek. Maar deze nieuwe belastingmaatregel werd direct ingevoerd voor heel Nederland. Door de Tiende Penning werd de concurrentiepositie slechter. De opstand werd later de Tachtigjarige Oorlog genoemd. De katholieke en hervormde edelen begonnen samen de opstand, maar later veranderde dat meer in een protestantse opstand tegen het katholieke Spanje en de katholieke Nederlanders. Door de onderlinge verdeeldheid splitsten de Nederlanden in:

  • Noordelijke gewesten die de opstand steunden
  • Zuidelijke gewesten die de Spaanse koning

(Filips II) steunden.

In 1581 werd de Unie van Utrecht opgericht, waarin de verschillende gewesten zich formeel onafhankelijk verklaarden. De Zuidelijke gewesten bleven onder het Spaanse bewind. Een gedeelte werd na enkele jaren door de Spanjaarden heroverd.

Het Noordelijke gewest zocht buitenlandse landvoogden om het bestuur op zich te nemen. Dit bleek geen succes te zijn. De Staten-Generaal besloten daarom in 1588 het land zelf te gaan besturen. De

Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was ontstaan!

De zeven gewesten (provincin) hadden veel vrijheid. Iedere provincie werd vertegenwoordigd in de Provinciale Staten. De Provinciale Staten benoemden en controleerden de stadhouder, die het leger aanvoerde. De Oranjes vervulden meestal deze functie. De Staten-Generaal zetelden in Den Haag.

4. De bevolking tijdens de VOC[4]

Na de afsluiting van de rivier de Schelde in 1585 verhuisden veel Zuidelijke Nederlanders vooral naar Amsterdam, Middelburg, Leiden en Haarlem. Ook immigreerden veel Westfalen naar Noordelijk Nederland. In het begin van de 17e eeuw kwam n derde van de bewoners van Noordelijk Nederland uit de Zuidelijke Nederlanden of uit het buitenland. Tussen 1514 en 1675 steeg de stedelijke bevolking van de Noordelijke Nederlanden van 300.000 tot 815.000.

5. De economie tijdens de VOC[5]

Oost Indisch PakhuisVanaf 1600 was er economisch een periode van voorspoed. In 1600 kwam het eerste Nederlandse schip terug van een tocht naar Indi, met een lading goederen die veel winst opleverde. Het was het eerste schip dat rond de Kaap, die door de Portugezen werd beheerst, kon varen. Deze vaart met een grote opbrengst leidde tot de oprichting van de VOC in 1602.

Twee eeuwen lang kreeg de VOC het monopolie op de handel met Azi. Het was de grootste onderneming in de 17e eeuw. Specerijen leverden veel geld en grote winst op. Dit kwam doordat:

  • Het veel inspanning kostte om de specerijen van zo ver te halen
  • Er grote risico's aan vast zaten
  • Er een hele grote vraag was (om de smaak van het niet verse voedsel te maskeren)

Amsterdam werd de grote handelsstad. De oorzaak hiervoor is de gunstige ligging (aan zee, in Noordwest Europa en veel achterliggende rivieren). Nadat de Schelde werd afgesloten kwamen veel handelaren naar Amsterdam.

Handelaren namen niet al hun producten mee naar de beurs, maar monsters van de producten. Daaraan kon een andere handelaar de kwaliteit zien. De producten lagen opgeslagen in pakhuizen.

In 1609 was er ook al een wisselbank; zo konden de handelaren uit alle delen van de wereld met dezelfde munt betalen.

6. Voor de oprichting van de VOC was geld nodig[6]

voc_gross.jpg (35224 bytes)Om de schepen en pakhuizen te bouwen was er veel geld nodig, dit was er echter niet. Toen hadden ze de regeling om aandelen te kopen ingevoers, ze werden daardoor mede-eigenaar van de VOC. En bij winst kregen zij daar ook een deel van. De VOC is hierbij officieel het eerste bedrijf met aandelen!

De handel in aandelen gebeurde vanaf 1608 in het beursgebouw op het Rokin.

De resultaten vielen voor aandeelhouders eerst wel tegen. Zij ontvingen niet altijd op tijd hun dividend (winstuitkering) en werd soms zelfs in natura uitbetaald. Toch was de winstuitkering tot 1923 gemiddeld 10 procent per jaar. Vanaf 1623 namen de winstuitkeringen toe.

Beleggers die in 1602 een aandeel hadden genomen en dat tot aan het einde van de VOC in 1794 (via erfgenamen) hebben gehouden hadden 3600 procent aan winstuitkering kunnen incasseren!

7. Handelsproducten van de VOC[7]

De handel buiten Europa

De VOC handelden in meer dan 100 verschillende goederen. Peper en andere specerijen (kruidnagelen, kaneel en nootmuskaat) waren de belangrijkste producten. De specerijen waren 60% van alle handelsproducten. Voorbeelden van andere producten zijn:

Chinees porselein, katoenen stoffen, zijde, rijst, suiker, koffie en thee

De schepen die uit Europa vertrokken namen ook goederen mee richting Azi. Dit zijn daar voorbeelden van:

  • Edelmetalen: Dit bestond uit met name zilveren munten. Deze werden in Azi omgesmolten tot andere munten. Met de geslagen munten konden ze zo in heel Azie betalen. Dit was de belangrijkste lading die meegenomen werd, omdat er in Azi niet veel interesse was voor goederen uit Europa. Dit betekende ook dat uit de winst van de VOC goederen in Azi ingekocht moest worden.
  • Goederen: bijvoorbeeld textiel, linnen en wol. Verder werden er kleine hoeveelheden wijn en bier meegenomen.
  • Gebruiksgoederen: Deze waren voor de VOC vestigingen in Azi, meestal waren dat goederen die daar niet te krijgen waren, zoals reparatiegoederen voor schepen, inkt, kleding, potten en pannen.
  • Ballast: Dit is om het schip te verzwaren, zoals kanonnen en ankers. Daardoor gaat het schip dieper liggen, want als er een storm zou zijn zou het schip omslaan als er geen ballast zou zijn.

De handel binnen Europa

Naast de handel met verre landen beheerste de VOC ook de handel tussen landen in Europa.

Dit kwam door de goede handelsgeest, maar vooral het geluk van een gunstige geografische ligging. Holland ligt op het kruispunt tussen de noord-zuid en oost-west routes. De Rijn gaf verbinding met Duitsland. Zo werden de volgende producten verhandelt:

  • Naar het Oostzeegbied - laken, haring en wijn
  • Uit het Oostzeegebied - hout en graan
  • Naar het Middelandsezeegebied - graan, laken en Hollandse kaas
  • Uit het Middelandsezeegbied - wijn (weer doorverkocht naar Oostzeegebied)
  • Naar Engeland - laken (gemaakt van wol uit Engeland)
  • Uit Engeland - wol

8. Schepen[8]

Aan het begin van de 17de eeuw had de VOC verschillende handelsschepen (wordt ook wel koopvaarders genoemd) van particulieren gekocht. Na een paar jaar gingen ze hun eigen schepen bouwen. Ze begonnen pas na 1780 particuliere schepen te huren, doordat de 4e Engelse oorlog de schepen in gevaar bracht. De VOC gebruikte verschillende soorten schepen, geen n van deze schepen was speciaal voor de VOC ontworpen. Het was wel belangerijk dat de Hollandse schepen niet te zwaar gebouwd waren en niet te diep waren, omdat het water in Nederland niet erg diep is. Soms moesten er zelfs speciale maatregelen voor genomen worden. Zoals het sturen van lichtschepen en die namen dan de lading over of scheepskamelen (dat zijn drijvers die het schip dan hoger in het water laten liggen) die het schip naar de haven brengt. De grote schepen werden retourschepen genoemd en de kleinere schepen werden sloepen genoemd. De spiegelretourschip werd door de VOC het meest gebruikt. Daarnaast waren er ook andere retourschepen. Deze schepen waren echt bedoeld dat ze ook weer terug keerde. De andere schepen, de meestal kleinere schepen zoals: de hoeker, het galjoot, het jacht, de pinas en het fluitschip die werden vaak gestuurd om daar in Azi zelf actief te zijn.

Het bouwen van het schip

Tijdens de bouw van een VOC schip werden berekeningen, tekeningen en ontwerpen niet gebruikt. De scheepsbouwmeesters hadden alle technieken en manieren in hun hoofd. De scheepsbouwmeesters gaven de arbeiders constant aanwijzingen tijdens de bouw, waardoor het schip een geheel kon worden. De enige papieren die de scheepsbouwers hadden waren een paar vaste standaarmaten van de kiel, de hekbalk en de mast. Daardoor leken de schepen die in Nederland gemaakt werden heel erg op elkaar.

De schepen werden gebouwd op een werf langs het water. Ze begonnen met de dikke kiel dat van eikenhout was. Daarop werden de voor- en de achtersteven gebouwd. De voorsteven had precies de vorm van een halve cirkel, dat was gemaakt met een soort grote passer. De scheepsbouwers zagen de boeg van een schip als een soort eendenborst die het water wegduwde. Daarom heette dat de eendenborst en was meestal het mooiste deel van het schip. Horizontaal boven aan de achtersteven kwam de belangrijks te balk van het schip: de dikke hekbalk. Het vinden van de hekbalk was een ware zoektocht. Een eikeboom van die lengte en dikte was heel zeldzaam. Kon men de goede boom vinden dan moest de rest van het schip worden aangepast daardoor werden de schepen meestal kleiner. Als de hekbalk geplaatst was dan werden de huid en de spanten geplaatst. De Europeese concurenten van de VOC plaatsten eerst alle spanten naast elkaar en daarna de houten huid. Dit heet de spantenmethode. Deze spantenmethode had als voordeel dat je de maten van het schip van te voren kon bepalen en uitrekenen. De opdrachtgever wist dan precies wat voor schip hij zou krijgen.

De Nederlanders deden het op een heel erg ouderwetse manier. Zij bouwden eerst de houten huid. Dat was niet erg handig, want de spanten om de huidplaten aan elkaar vast te maken kwamen dus pas later. Met kettingen en houten stellages werden de planken op hun plaats gehangen. Dit heet de vlakbouwmethode. Dit duurde vaak vijf tot acht maanden. Toen de VOC bestond zijn er 1500 schepen gebouwd. Bij de Amsterdamse werf werden er ongeveer drie per jaar gebouwd.

Een leuk weetje is dat de bouwers van een VOC schip in die tijd er acht maanden over deden en om het Batavia schip na te bouwen deden we er dertien jaar over. Dat geeft wel aan dat er toen efficient en hard gewerkt werd.

Hier beschrijf ik twee schepen die redelijk veel voorkwamen:

De Spiegelretourschip

SpiegelDe Spiegelretourschip heeft de naam gekregen, omdat de achterkant op een handspiegel van die tijd lijkt. Deze schepen werden vaal opvallend versierd met houtsnijwerk en in vrolijke kleuren geschilderd, ook werd er echt bladgoud als versiersel gebruikt. Het schip was afgeleid van een Oorlogsschip. Alleen had het schip de oorlogsspullen in kleinere en mindere mate dan een Oorlogsschip. Er werden mensen en goederen met het schip vervoerd.

Het Galjoen

Het Galjoen speelde een belangerijke rol in 1560 tot 1625. De Houtman vaarde met dit schip voor het eerst naar Indi en Barentsz en van Heemskerk voeren voor het eerst naar Nova Zembla. De eerste expedities werden ook met dit schip gevaren. Het schip was ontwikkeld om zware kannonen aan boord te kunnen hebben. De achteropbouw was bedoeld voor als edelen als officieren meevoeren op het schip. Je kan het schip herkennen doordat de achterkant hoger is dan de voorkant.

9. Vaarroutes[9]

Locatie Het Kanaal.PNGVaarroutes naar open zee in NederlandDe startpunten van de VOC waren Rotterdam, Hoorn, Enkhuizen, Middelburg, Amsterdam en Delft. Daar zaten ook de zes kamers. Ze voeren dan door Het Kanaal (dat is de zeestraat tussen Frankrijk en Groot-Britanni) en dan langs de Azoren. Als ze oorlog hadden met het Verenigd Koningrijk vaarde ze er ver omheen en gingen dan langs de azoren.

Daar pakten allebei de wegen de Noordoostpassaat naar de Zuid-Amerikaanse kust. Vanaf daar gingen ze verder naar het zuid-oosten waar ze door windstille gebieden heen Nederland moesten varen. Dan pakte ze de Brouwerroute, daar staat altijd een westenwind dus ga je naar het Oosten. Ze stopte dan bij Kaap de Goede Hoop om hun voorraad met vers voedsel te hervullen. Vroeger gingen ze daarna langs de Afrikaanse kust verder naar Indi. Maar daar waren veel Portugese forten, dat was erg gevaarlijk om dat de Portugezen de VOC aanviel. Omdat ze de VOC als grote handelsconcurrenten zagen. Daarna hadden ze het zo aangepast, zodat ze niet meer langs de Portugezen forten hoefden. Ze gingen dan terug naar de dertigste tot veertigste breedtegraad en daar was weer een sterk westenwind. Ze moesten dan precies duizend mijl naar het oosten en dan naar het noordnoordoosten. Soms deden ze dat te laat en knalde ze tegen de Australische kust op.

Vaarroutes De riffen vormde ook nog een gevaar. Daardoor was de Batavia ook ten onder gegaan.

10. Het leven aan boord[10]

Het leven aan boor van een schip was erg zwaar. Vooral als je het verglijkt met hoe wij nu leven! De bemanning had nooit privacy en het eten was slecht. Tijdens de reis kon van alles gebeuren, vaak overleed meer dan de helft van de bemanning. Alleen moet je niet vergeten dat er op het land ook veel ziektes waren, dus ook mensen overleden. Mensen gingen vaak op een schip werken, omdat er op het land toch al armoede was en ze zagen de VOC als een bervijding. De bemanningsleden kwamen niet alleen uit Nederland, maar ook uit: Duitsland, Estland, Letland, Litouwen, Finlandm Noorwegen, Zweden en Denemarken. De VOC haalde ook mensen uit steden, want de steden werden ook steeds groter. Nederlanders en Duitsers trokken namelijk massaal naar de havens om te gaan werken. Weesjongens en mannen uit armenhuizen en gevangenissen werden ook opgeleid voor de bemanning van de VOC. Ze hadden dan ook een deal, dat je onderdak van hun kreeg en eenvoudige kleding en natuurlijk werk, maar dan moesten hun een schuld afbetalen van 150,- en een matroos verdiende maar 10-12,- per maand. Dus dan werkte je daar anderhalf jaar en ze betaalde alleen geld als de matroos nog leefde. Dus vaak had de VOC daar veel voordeel bij. Op een schip gingen vaak 300 man mee. Naast matrozen gingen er ook soldaten, ambtenaren en ambachtlieden mee. Jongens kregen 5,- per maand en een schipper verdiende 72,-. Deze lonen waren erg laag als je het vergleek met andere landen.

Op de schepen besteedde de VOC veel tijd aan hygine. Toch braken er vaak ziektes uit zoals: tyfus, dysenterie, verkoudheid, griep, beriberi en scheurbuik. Na drie maanden brak er vaak scheurbuik uit, dus vertraging van de reizen waren erg gevaarlijk. Ze namen vaak voedsel mee dat gedroogd of gezout was. Ze aten vooral:kaas, boter, scheepsbeschuit, spek, erwten en bonen, stokvis en gedroogd fruit. Soms namen ze ook dieren mee en slachtte die onderweg. Toch zorgde het gebrek aan vetten en vitamines zorgden weer voor ziektes. Om dit te voorkomen werd Kaap de Goede Hoop opgericht. Daar werd vers voedsel vebouwd. Zo konden de schepen daar een tussenstop inlasten en het verse voedsel en drinken inslaan en daarna hun reis weer hervatten. Oorlogen brachten ook veel doden. Schepen van de VOC werden soms geraakt als ze langs of door een oorlogsgebied vaarde en er waren ook piraten die het dodenaantal omhoog bracht. Soms brak er ook brand uit, of er was een storm. Paalwormen vormde ook een bedreiging doordat ze het hout aten en de boot ging lekken.

11. Oorlogen[11]

Voorheen werden de handelsroutes in Azi door de Portugezen beheerst. Toen de Nederlanders naar het Verre Oosten gingen was de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648), waarbij Spanje en Portugal verenigd waren, volop aan de gang. Het doel van de VOC was om monopolieposities te krijgen in de handel. De VOC financierde zelf zijn boten en bewapening. In 1603 voer de eerste zwaar bewapende schepen van de VOC uit. Toen de boot op volle zee was kreeg de admiraal pas de geheime instructies van de Compagnie. Dit was een complete verassing voor de bemanning; in plaats van te werken op de handelsvaart moesten ze oorlog gaan voeren!

Jan Pieterszoon Coen schreef ' Hier kan iets groots verricht worden'. Hij veroverde in 1619 de stad Jayakarta en stichtte er Batavia. Later werd hij gouverneur-generaal (hoogste baas) van Hollands-Indie. Coen schreef dat 'Jacatra de treffelycxte plaetse van gansch Indien' zou worden en dat de reputatie van de Nederlanders door de verovering was gestegen. 'Nu sal elckeen soeken onse vrient te wesen'. Delen van Java werden bezet en daar werd het machtscentrum van de V\OC in het Verre Oosten gevestigd. De Portugezen werden verdreven uit Ceylon (Sri Lanka) zodat ook de kaneelhandel in handen van de VOC kwam. Door de vernietiging van de kruidnagelbomen op de Molukken kreeg de VOC het monopolie op kruidnagel en werd de bevolking gedwongen om specerijen te verbouwen. Ook elders in Azi kreeg de VOC met overreding of geweld voet aan de grond. Er werden forten gebouwd in Zuid-Afrika, India, in Ceylon en Makassar. Met China werd ook handel gedreven; Japan sloot zijn land voor

buitenlanders, maar de VOC kreeg als enige toestemming om handel te blijven drijven.

Niet alleen waren er gewelddadige en bloedige veroveringen van diverse landen in Azi, maar ook waren er oorlogen met Engeland. De oorzaak hiervoor was dat ze elkaars concurrent waren op het gebied van de handel. Zo zijn er vier oorlogen gevoerd in de perioden 1652-1654, 1665-1667, 1672-1674, 1780-1784. De overwinningen voor Nederland en Engeland wisselden elkaar af. Ook de plaatsen waar de oorlogen werden gevoerd verschillen, bijvoorbeeld de Noordzee (nederlaag), Oost-Indi en de Middellandse Zee (overwinning). De vierde Engels-Nederlandse Oorlog verliep noodlottig voor de Nederlandse overzeese handel en koloniale macht. Engeland kreeg recht op de vrije vaart in Oost-Indi en Negapatnam in India moest aan de Engelsen worden afgestaan.

In 1973 vallen de Fransen de Republiek binnen. De Fransen konden tijdelijk worden tegenhouden, maar bij een tweede inval stort de Republiek in. Dan verklaren de Engelsen in 1795 de Republiek de oorlog. Een groot deel van de VOC-schepen werd door de Engelsen buitgemaakt. Vervolgens bezette de Engelse Kaap de Goede Hoop.

Op 24 december 1795 besliste de Staten-Generaal dat er een einde gingen komen aan de VOC.

12. Kolonin[12]

De VOC maakte kolonin in gebieden waarde schepen konden aanmeren op de route van de vaarroutes. In 1652 stichtte Jan van Riebeeck een kleine kolonie halverwege de vaarroute naar Oost-Indi, op Kaap de Goede Hoop. Dat werd de verversingspost. De schepen die langskwamen maakte daar een tussenstop en namen vers voedsel en drinken mee aan boord. Ze verpleegde dan ook meteen de zieke mensen. Timmerlieden repareerde de schepen dan. Als dat alles gedaan was werd de reis naar Oost-Indi voortgezet.

Ze stichtte ook wel een kolonie als een land erg veel kostbaarheid had, zodat ze er zelf flink aan konden verdienen. Nederlands-Indi (Oost-Indi) was de belangerijkste kolonie. Het bestond uit tien grote en duizenden kleine eilandjes. Koffie, thee, coacao, suikerriet, tabak en rijst in grote hoeveelheden verkrijgen. Op de eilanden van de Molukken groeide specerijen zoals: foelie, nootmuskaat en kruidnagel. De Molukken werd daardoor de specerijen eilanden genoemd. Niet alle Indische vorsten wouden handelen met de VOC. Daarom stuurde de VOC Jan Pieterszoon Coen en een paar schepen met soldaten naar Indi. De belangerijke eilanden werden dan ingenomen, daar werd soms flink wat geweld bij gebruikt.

Andere kolonin zijn:

  • Ceylon; huidige Sri Lanka
  • Kaapkolonie; huidige Zuid-Afrika;
  • Kust van Coromandel; lag in het huidige India;
  • Nederlands Formosa; huidige Taiwan

Geweldadige innames kolonien:

Zoals eerder was geschreven rouwde de leiders van de VOC er niet om, om op een gewelddadige wijze de kolonin te veroveren en te behouden. Om de winsten te behalen ging de VOC tot uiterste. Hieronder is een korte overzicht van de plekken die met het meeste geweld veroverd zijn.

Banda, een eilandengroep in de Molukken.

In 1621 arriveerde Jan Pieterszoon Coen (zie ook ......) met een VOC-vloot in de wateren rondom Banda. Aan boord bevonden zich 1200 manschappen. Zonder enige waarschuwing gingen de VOC-soldaten aan land. Banda werd geheel uitgeroeid, er werden vijftienduizend Bandanezen gedood, verdreven of als slaaf naar Batavia overgebracht. Ze deden dit omdat de Bandanezen hun nootmuskaat en foelie wilde verkopen aan concurrenten van de VOC. Dit vond de VOC dus niet kunnen!

Ambon

Ambon bestaat uit een aantal kleine eilandjes in het huidige Indonesi. Ambon is gericht op de handel over zee en was dus kwetsbaar voor de macht van de OVC. De bewoners van Ambon hadden de volledige productie van de kruidnagels aan de VOC beloofd, daardoor had de VOC besloten om de kruidnagelproductie op andere eilanden te vernietigen. Daardoor had de VOC de monopolie in de handel van kruidnagel.

Ceylon

Op Ceylon is de VOC 21 jaar bezig geweest om de Portugezen van Ceylon te verdrijven. Ceylon was een belangrijke leverancier van kaneel. Omdat de koning van Ceylon de Portugese bezetting zat was, wilde hij de VOC het monopolie op kaneel gunnen; de VOC moest dan wel de Portugezen van het eiland verdrijven. Dit duurde 21 jaar voordat alle Portugezen van Ceylon waren verdreven.

Batavia (Jakarta)

Op het platteland rond Batavia werden in 1740 op de suikerplantages, de suikermolens gesloten. Zo was er geen genoeg werk voor de plattelands-Chinezen en kwamen zij in opstand tegen de VOC. Het gevolg was dat binnen enkele uren in Batavia duizenden Chinezen door de Europese stadsbewoners werden vermoord.

13. Slavernij en slavenhandel bij de VOC[13]

Slavernij in Oost-Indie

In de begintijd van de VOC kwam slavernij al voor in Oost-Indi . Gebieden waar slavernij voorkwam waren: Sumatra, Celebes (het huidige Sulawesi), de Kleine Soenda en de Molukken. Bijzonder is dat bij bepaalde gebieden waar veel slavernij voorkwam er volkeren leefden die geen slaven hielden. Op Java werden geen slaven gehouden.

Je kon op verschillende manieren slaaf worden, door:

  • Krijgsgevangenschap
  • Mensenroof
  • Als slaaf geboren te worden. Kinderen van slaven werden slaven.
  • Pandelingschap. Door het hebben van schulden, door bijvoorbeeld een boete, werd iemand pandeling. Als de schuld werd afbetaald kwam iemand weer vrij, maar bij niet het niet op tijd aflossen of het oplopen van de schulden boven een bepaald bedrag kon iemand definitief slaaf worden.
  • Vrijwilligheid. Bijvoorbeeld door hongersnood.

Een slaaf kon ook weer vrij worden. Dit kon doordat de slaaf goede diensten had bewezen en daardoor de meester zijn slaaf laat gaan. Verder was het mogelijk tegen betaling de vrijheid te kopen.

In het algemeen werden slaven redelijk goed behandeld. Zij werkten meestal op het land of in de huishouding.

Slavernij bij de VOC

De VOC deed niet aan grote slavenhandel, maar maakte wel gebruik van slaven. Dit gebeurde voornamelijk in Batavia en de slaven hiervoor kwamen uit andere delen van Oost-Indie en India. Verder had de VOC nog slaven op de Kaap de Goede Hoop en op de plantages bij de Westkust van Sumatra. De slaven voor de Kaap op de Goede Hoop kwamen voornamelijk van Madagaskar.

SlavenwerkDe slaven werkten op het land, in de huishouding, in de werven, in de pakhuizen of als ambachtslieden in de werkplaatsen de VOC. De slaven uit Afrika werden hulppolitie.

In Batavia waren er in 1699 ongeveer 20.000 slaven, dit was 30% van de totale bevolking. En van 1700 tot 1780 vormden de slaven 25-30% (20.000-34.000) van de bevolking.

Bij de Kaap de Goede Hoop moest Jan van Riebeeck voor de VOC een verversingsstation stichten. Na twee maanden vraagt hij in het jaar 1652 slaven te sturen, omdat hij een tekort aan arbeidskrachten heeft. In Batavia waren de slaven harder nodig en zo kwam de eerste slaaf pas een jaar later in de Kaap van de Goede Hoop aan. Tot 1658 waren er nog maar acht slaven en drie slavinnen. Maar toen kwamen twee slavenschepen aan. De Kaapkolonie breidde uit en het aantal slaven nam toe van 1100 aan het begin van de 18e eeuw tot uiteindelijk ruim 25.000 in 1795. In 1752 (een eeuw na de stichting van de kolonie) bestond de bevolking uit 4000 blanken, 5000 slaven en ongeveer 350 vrije zwarten; aan het eind van de eeuw telde men 20.000 blanken, meer dan 25.000 slaven en ongeveer 2000 vrij zwarten.

De slaven waren eerst gehuisvest in het fort en vanaf 1679 ook in een slavenloods. Vanaf 1692 vormen de slaven van de compagniedienaren en de vrijburgers de grootste groep; zij werden ingezet in het huishouden en op het land. Deze particuliere slaven kwamen uit de Indische archipel, Bengalen, Coromandel-kust en Ceylon. Zij kwamen mee met hun eigenaar die verhuisde binnen het VOC-gebied of werden gekocht van particulieren of bemanningsleden die uit de Oost kwamen. Tijdens expedities naar Madagaskar en Mozambique werden grote groepen slaven gekocht van de daar heersende koning.

Tegen 1770 was de meerderheid van de slaven in de Kaapkolonie geboren.

Dat de VOC niet in grote mate aan slavenhandel deed kwam doordat:

  • Er tot 1700 weinig plantages in bezit waren van de VOC. Voor de plantages die wel in bezit waren werkte de bevolking hard, bijvoorbeeld op Java.
  • In de Republiek geen slavernij voorkwam en werden de slaven dus behandeld volgens het Hollandse rechtssysteem.
  • De VOC het maar een dure aangelegenheid vond. Door de VOC werden slaven gekocht en per schip aangevoerd (uit Madagaskar ). Dit was geen succes want veel slaven stierven tijdens de reis. Ondanks de verplichtingen om de slaven aan boord gezond te houden overleden er veel. Vanwege de hoge kosten werd al in1632 besloten het aantal tot een minimum te beperken.

Door de VOC werden er toch extra regels vastgesteld om de slaven te beschermen. Zo werden de slaven redelijk goed behandeld en onderhouden, maar ze kregen geen loon. De slaven konden verkocht, geruild of gerfd worden. In 1622 mochten Christenen hun slaven niet verkopen aan niet-Christenen. Zij moesten de slaven behandelen als eigen kinderen om Christenen van hen te maken. Pas in 1777 mochten de meesters de slaven verkopen aan wie ze wilden, ongeacht het geloof van de nieuwe eigenaar. Als de meester de slaaf slecht behandelde kon de slaaf afgepakt worden en de meester gestraft worden. Op het doden van een slaaf stond de doodstraf. En als de slaaf zijn meester ten onrechte beschuldigde van mishandeling dan kon dit de doodstraf van de slaaf betekenen. Als de slaaf zich buiten het gebied van de VOC bevond kon hij ook de doodstraf krijgen.

Er was in de wet een soort garantieregeling op verborgen gebreken van slaven vastgesteld. De regels kwamen uit het recht dat ook voor de veehandel gold! Als er binnen zes maanden iets mis is met een slaaf, bijvoorbeeld een ziekte, dan kon de koper weer van de koop af.

Er bestonden verschillende regels waaronder het verbod op mensenroof en vervoer van slaven zonder toestemming, maar de invoer van slaven werd oogluikend toegelaten als een "boete" van tien rijksdaalders werd betaald.

Wanneer de meesters weer terug naar de Republiek gingen mochten ze de slaven niet meenemen. Deden ze dit wel dan werden de slaven afgepakt. Als het toch lukte om de slaven mee te nemen waren ze in de Republiek vrij! Er bestond daar namelijk geen slavernij.

Gedurende de hele VOC-tijd waren er twijfels of het wel juist was slaven te houden, maar ondertussen ging het gewoon door! Pas in 1811 werd een begin gemaakt met de afschaffing van de slavernij in Oost-Indi.

14. Ondergang van de VOC[14]

In de 18e eeuw ging het minder met de VOC. Hiervoor waren verschillende redenen:

  • De Engelse en Franse waren sterke concurrenten
  • De kosten van de lonen van het leger en de oorlogsvloot waren te hoog
  • De winst werd minder doordat de handel in luxere goederen werden vervangen door goedkopere massagoederen
  • Het personeel kreeg vaak te weinig betaald en liet zich vaak omkopen en dreven soms hun eigen handel
  • De boekhouding werd slecht bijgehouden, waardoor ze niet wisten van hun inkomsten uitgaven waren

Dit waren nog niet de belangerijkste reden. Tijdens de Vierde Engels-Nederlandse Oorlog in 1780-1784, konden de schepen die uit Azi terug kwamen Nederland niet meer bereiken. De schepen en de goederen werden ingenomen. Het ging al snel erg slecht en werden de leningen afgesloten, want ze konden deze niet terug betalen. In 1781 werd er ook geen winst meer uitgekeerd aan de aandeelhouders. De Staten-Generaal deed nog zijn best om de VOC te ondersteunen, maar dit mocht niet meer baten.

15. Conclusie[15]

De VOC heeft in de 17e eeuw van Nederland het welvarendste land van Europa gemaakt. Amsterdam werd de handelsstad van Europa. En door de verdere ontwikkeling van de handel werd Amsterdam ook het financile centrum van Europa.

Dat lijkt iets om erg trots op te zijn.

Jan-Peter Balkenende deed de volgende uitspraak over de VOC:

Ik begrijp niet waarom u hier zo negatief en vervelend over doet. (...) Laten we blij zijn met elkaar! Laten wij optimistisch zijn! Laten we zeggen: Nederland kan het weer! Die VOC-mentaliteit, over grenzen heen kijken, dynamiek! Toch?

Daarmee bedoelde de minister-president: de wil om vooruit te komen en de eerste willen zijn. Het was het eerste bedrijf met handelsgeest, daadkracht en durf. Maar de uitspraak van Jan-Peter Balkenende viel niet erg goed. Of deze uitspraak inderdaad misplaatst is heb ik onderzocht:

1. De economische ontwikkeling werd benvloed door het grote aantal ondernemende immigranten. In Amsterdam kwam in de eerste helft van de zeventiende eeuw veertig procent van de inwoners uit het buitenland.

2. De schepen moesten veilig en zonder storing varen. Als de vrije doorvaart werd bedreigd dan werd het leger en de oorlogsboten ingezet.

3. Het hebben van monopolies en de belangen van ondernemers in het buitenlandstonden voorop. Om dit te beschermen werd geweld gebruikt.

4. Het stichtten van kolonin leidde tot gewelddadige acties. Zo werd de bevolking op de Banda eilanden vermoord of verdreven.

5. Er werden ook slaven gehouden door de VOC

6. Het welzijn van de lagere klasse van de mensen op de schepen was niet belangrijk

Ik vind de opmerking van Balkenende misplaatst. De VOC heeft van Nederland een goed welvarend land gemaakt. Dat is iets om trots op te zijn. Maar wat verder is gebeurd is verkeerd. Slaven horen niet meer in deze tijd en we hebben tegenwoordig respect voor meerdere bevolkingsgroepen in Nederland.

Dan moeten we nog beseffen dat een groot deel van de ondernemende bevolking buitenlanders waren. Hoe zo was het dus een typisch Nederlandse onderneming?

Ik denk dat Balkenende toch ook maar een werkstuk moet maken over de VOC!

Bronnen:

Bronvermelding afbeeldingen:

[1] http://nl.wikipedia.org/wiki/De_Kamer_van_de_VOC_in_Amsterdam

[2] http://www.wazamar.org/Nederlanden/zeven-prov.htm

[3] http://www.oudhoorn.nl/winkel/item.php?id=103

[4] http://www.maleisie.be/voc_algemeen.html

[5] http://www.voc-kenniscentrum.nl/vocoverzee.html

[6] http://www.goudengravure.nl/?ac=module&module=aanbod&id=43

[7] http://www.mediatheek.thinkquest.nl/~jra511

[8] http://nl.wikipedia.org/wiki/Galjoen_(schip)

[9] http://mediatheek.thinkquest.nl/~jra511/vaarroutes.html

[10] http://nl.wikipedia.org/wiki/Het_Kanaal

[11] http://www.schooltv.nl/beeldbank/clip/20061219_voc05

[12] http://mediatheek.thinkquest.nl/~jra511/vaarroutes.html

[13] http://proto.thinkquest.nl/~klb013/vader/VOC.htm

[14] http://www.dereedevantexel.nl/nederlands/frameset_leerlingen/handel.htm

[15] http://www.voc-kenniscentrum.nl/gewest-kaap.html

[16] http://nl.wikipedia.org/wiki/Nederlandse_koloni%C3%ABn

[17] http://www.klap.net/leerkr/suggesties/sug868/868goud.html

Bronvermelding teksten:

[1] http://nl.wikipedia.org/wiki/Vereenigde_Oostindische_Compagnie

http://www.scholieren.com/werkstukken/8651

http://www.scholieren.com/werkstukken/8783

http://www.voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html

[2] http://mediatheek.thinkquest.nl/~jra511/

http://nl.wikipedia.org/wiki/Vereenigde_Oostindische_Compagnie

http://www.scholieren.com/werkstukken/8651

http://www.scholieren.com/werkstukken/8783

http://www.voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html

[3] http://nl.wikipedia.org/wiki/Zuidelijke_Nederlanden

http://www.baarlewiki.nl/index.php/Republiek_der_Zeven_Verenigde_Nederlanden

[4] http://www.baarlewiki.nl/.../Republiek_der_Zeven_Verenigde_Nederlanden

http://nl.wikipedia.org/wiki/Zuidelijke_Nederlanden

http://www.baarlewiki.nl/index.php/Republiek_der_Zeven_Verenigde_Nederlanden

[5] http://nl.wikipedia.org/wiki/Gouden_Eeuw

http://www.voc-kenniscentrum.nl/vocoverzee.html

http://www.kennislink.nl/.../beleggerstip-koop-voc-aandelen

http://www.hoofbosch.nl/tabid/69/Default.aspx

http://www.blikopdewereld.nl/.../260-deel-5-gouden-eeuw.htm

[6] http://nl.wikipedia.org/wiki/Gouden_Eeuw

http://www.voc-kenniscentrum.nl/vocoverzee.html

http://www.kennislink.nl/.../beleggerstip-koop-voc-aandelen

http://www.hoofbosch.nl/tabid/69/Default.aspx

http://www.blikopdewereld.nl/.../260-deel-5-gouden-eeuw.htm

[7] http://www.voc-kenniscentrum.nl/producten.html

http://www.vocsite.nl/schepen/detail.html?id=10361

http://mediatheek.thinkquest.nl/~voc/nl/reizen/ladinge.html

http://mediatheek.thinkquest.nl/~jra511/produkten.html

http://www.woordjesleren.nl/questions.php?chapter=16901

http://nl.wikipedia.org/wiki/Gouden_Eeuw

http://oldwww.fhk.eur.nl/ws/voc/logistiek3.htm

[8] http://mediatheek.thinkquest.nl/~jra511/

http://www.voc-kenniscentrum.nl/vocschepen.html

http://www.bataviawerf.nl

http://www.scholieren.com/werkstukken/8651

http://www.vocsite.nl/schepen/index.html

http://www.scholieren.com/werkstukken/8651

http://www.bataviawerf.nl

http://mediatheek.thinkquest.nl/~jra511/schepen.html

http://www.voc-kenniscentrum.nl/vocschepen.html

http://www.vocsite.nl/schepen/scheepstypen.html

http://www.scholieren.com/werkstukken/8651

[9] http://mediatheek.thinkquest.nl/~jra511/vaarroutes.html

http://geschiedenisles.web-log.nl/geschiedenisles/2004/06/de_vaarroutes_v.html

http://www.schooltv.nl/beeldbank/clip/20061219_voc05

[10] http://www.scholieren.com/werkstukken/8783

http://www.scholieren.com/werkstukken/8651

http://mediatheek.thinkquest.nl/~jra511/aanboord.html

[11] http://entoen.nu/voc

http://www.vocsite.nl/geschiedenis/hongi.html

http://www.vocsite.nl/geschiedenis/engelseoorlogen.html

[12] http://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_Nederlandse_koloni%C3%ABn

http://education.edte.utwente.nl/practice/0001TCW/MLMP2/Products/8/kolonie.htm

http://www.cultuurwijzer.nl/www.cultuurwijs.nl/cultuurwijs.nl/cultuurwijs.nl/i000221

http://kunst-en-cultuur.info.nu

http://alexandervanloon.nl/english/wp-content/uploads/2010/01/onderzoek_OS2_finaal.pdf

http://www.vocsite.nl/geschiedenis/handelsposten/amboina.html

[13] http://www.vocsite.nl/geschiedenis/slavernij.html

http://www.bertsgeschiedenissite.nl/nieuwe%20geschiedenis/17e%20eeuw/voc_slavernij

[14] http://library.thinkquest.org/26488/nl/algemeen/bloei.html

nl.wikipedia.org/wiki/Vereenigde_Oostindische_Compagnie#Het_einde_van_de_VOC

[15] http://www.youtube.com/watch?v=2e319U0mKq4&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=QyBxRLwwqow&feature=PlayList&p=D4EF48834BD003DF&playnext=1&playnext_from=PL&index=2

Bezoek aan de Bataviawerf

Ik vond het erg leuk om als aansluiting voor mijn werkstuk naar de Bataviawerf te gaan, zodat ik ook een beter beeld bij mijn informatie zou krijgen en dat is zeker gelukt! Dus toen ben ik op dertig januari naar het Bataviawerf gegaan, samen met mijn vader.

Toen we bij de Bataviawerf aankwamen werden we erg vriendelijk ontvangen. We gingen als eerst een film kijken, die net nieuw was. Dus we waren de eerste! Ik vond de film wel leuk, omdat je beelden van de VOC zag en geen tekst. Het bevestigde wel een beetje wat ik mij had voorgesteld. Ik wist alleen niet echt iets over de Batavia specifiek. Het blijkt dat het schip ten einde is gekomen toen het vlak voor de kust tegen een rif was gebotst. Een groot deel van de bemanning wist naar een eilandje te zwemmen en sommigen gingen met een sloep en een kleinere boot. Toen is de kapitiein met een paar anderen naar Oost-Indi gevaren en hebben daar hulp ingeroepen. Maar tijdens hun tocht waren de mensen op het eiland zelfzuchtig en vonden dat ze het zelf zouden overleven het belangerijkst. Zo onstond er een bende en die vermoordde iedereen die volgen hen geen nut had. Toen de schipper terug was om zijn bemanning op te halen was het een groot bloedbad. Ze hadden alle moordenaars terecht gesteld voor hun daden en kregen dus de doodstraf. Uiteindelijk waren er 77 overlevenden, van de 324 opvarenden.

Na de film ging de meneer die ons een rondleiding zou geven, wat vertellen over de vaarroutes. Daar wist ik al redelijk wat vanaf. Ik wist alleen niet dat als Nederland oorlog had met het Verenigd Koninkrijk, dat ze dan niet door het Kanaal gingen, maar dan gingen ze ver om het Verenigd Koninkrijk heen. Daarna vertelde hij kort iets over de kruiden.

Ze zijn nu ook de Zeven Provincien aan het bouwen. Dus gingen we natuurlijk ook een kijkje nemen bij dat schip. Eerst gingen we binnen kijken wat er allemaal klaar was voor het schip. Er was dan ook een prachtig houtsnijwerk wat op de achterkant van het schip geplaatst gaat worden. Daar zat ook bladgoud op. De Zeven Provincien was een oorlogschip. En de leeuw had een kroon op, terwijl Nederland een Republiek was en geen Koninkrijk. Waarschijnlijk deden ze dat om andere landen belachelijk te maken dat ze een Koninkrijk waren. Engeland was bijvoorbeeld ook een Koninkrijk en daar hadden ze veel oorlog mee. We zijn daarna naar buiten gegaan en op de 7 Provincien naar boven geklommen (nou ja, geklommen... via de trap dan maar :p). Het was behoorlijk hoog en hij zei dat dit nog maar 1/3 van de hoogte was, dat was wel even schrikken. Maar we hadden wel meteen een prachtig uitzicht op de Batavia

En dan eindelijk gingen we naar het echte werk. Ik vond het veel mooier dan dat ik me had voorgesteld. Er waren veel slimme details. Ze maakte alles wel zo makkelijk mogelijk, maar ik heb met open mond gestaan hoe slim ze waren met van alles. We gingen als eerste naar het achterste gedeelte (achter de mast), waar alleen "de belangrijke mensen" mogen komen. Daar leefde ze vaak met 25 man en is een behoorlijk groot stuk als de andere met ze 275 op het stuk voor de mast moesten leven. De grote mast was de afscheiding. Op het dek aan de achterkant stonden ook kippen, lammetjes en meer diertjes voor onderweg. Maar op de voorkant plaatste ze de varkens, die vonden ze teveel stinken. Daar stonden meubels, zoals een tafel en stoelen, dat kon je bij de voorkant nergens vinden. We zijn daarna met het trappetje naar beneden geklommen, vroeger was er nooit zo een trap maar meer een ladder-achtige trap, want een gewoon trappetje nam veel te veel ruimte in. Toen zijn we gaan kijken waar er werd gekookt en waar alles iedere dag afgewogen werd wat er gegeten mocht worden. Want dat moest natuurlijk wel erg streng bijgehouden worden, het zou een drama zijn als het eten te vroeg op zou zijn. De belangrijkere mensen kregen meer eten en meestal ook wat lekkerder. Er werd met twee personen gekookt voor 300 man. Op die verdieping werden ook het anker losgelaten en omhooggehesen. Daar sliepen ook veel mensen. Timmerlieden werkten daar ook om kooien (bedden) te bouwen. Dat deden ze onderweg pas, want als je dat aan wal ook nog deed zou het te veel tijd kosten. Er waren op deze verdieping ook kamers voor belangrijke mensen. Maar dat was wel afgescheiden. Daar waren bedsteden en sliepen ook nog mensen op de grond. Nog een verdieping lager, was het iets van een meter hoog. Daar sliep de millitaire eenheid met zo'n honderd man. Ze mochten maar een uurtje per dag luchten, de rest van de dag zaten ze daar op elkaar. Het was daar helemaal donker en soms moesten ze ook hun behoeften doen. Het was dus niet bepaald makkelijk om de toilet op te zoeken. Dus soms wilden ze wel eens een hoekje op zoeken. Er waren dan ook wel regels om het schip op orde te houden en als je dit n keer deed kreeg je 0,50,- gulden boete, deed je het een tweede keer kwam er een lijfstraf. Er waren veel verschillende soorten lijfstraffen heb ik gemerkt. Toen we het schip rondliepen kon je op elke verdieping waar je kwam aanwijzen dat er daar wel eens lijfstraffen werden gegeven. Ik vond dat wel erg indrukwekkend, maar ook wel erg hard. Wat er nu voor straffen zijn voor een moord, vind ik niets voorstellen als je het vergelijkt met die straffen van toen. Weer een verdieping lager stonden de kanonnen, voor als het schip werd aangevallen.

Een kanon weegt 1500 kilo. En als je schoot sprong het kanon een meter naar achteren. Vaak gingen vele voetjes er ook aan. Als de tegenstander terug schoot en het schip raakte kwamen er ook nog eens grote gevaarlijke splinters. Dus dat was erg hectisch en dan was er ook nog erg veel rook door het kruit. De meneer die ons rondleidde vertelde ook hier welke materialen en in welke volgorde werden gebruikt om een kanon te laden en schoon te maken gebruikte. Dat was wel grappig om te weten. Daarna gingen we weer een verdieping lager, daar werden alle handelsproducten opgeslagen en daar lag ook de voorraad voor onderweg. Toen zat de super leuke rondleiding op het schip erop en waren mijn tenen inmiddels bevroren! We zijn meer dan 3 uur op het schip geweest. Ik vond dat de meneer die ons rondleidde het super leuk doen en liet je ook echt inbeelden hoe het gevoeld zou hebben in die tijd. Dat besefte me ik door deze rondleiding pas echt goed. Daarna gingen we nog even langs de werkplekken op het land, de houtsnijderij, waar ze overig prachitg werk maakte. En de smederij, maar die was dicht en de tuigerij, waar ze de dikke touwen maakten en zorgden dat het waterdicht was. Als je al die stappen door liep voelde het touw aan als staal. Ze maakte daar ook de katrollen. Ik vond het echt super! Die meneer heeft ook uitgebreid de tijd voor ons genomen. Het was ook erg rustig, dat was ook wel prettig, we waren maar een groepje van vier vrouwen tegen gekomen op het schip en die waren in een half uur al weg. Dus het was echt super!

Please be aware that the free essay that you were just reading was not written by us. This essay, and all of the others available to view on the website, were provided to us by students in exchange for services that we offer. This relationship helps our students to get an even better deal while also contributing to the biggest free essay resource in the UK!